Ολοι αυτοί οι ρωμαλέοι νέοι και νέες που διεκδικούν τα μετάλλια στο Ολυμπιακό Στάδιο της Αθήνας πηγαίνουν στον αθλητίατρό τους πολύ πιο συχνά από εμάς, τους κοινούς θνητούς
«Εκεί όπου αρχίζει ο αγωνιστικός αθλητισμός, σταματά η καλή υγεία του ανθρώπου» λένε συχνά οι αθλητίατροι. Μπορεί η στιγμή του ρεκόρ να είναι μοναχική, ώσπου να φτάσει όμως εκεί ο αθλητής μια ολόκληρη ομάδα ειδικευμένων επιστημόνων παρακολουθεί και φροντίζει τη σωματική και ψυχική του υγεία. Για αυτούς το στοίχημα κερδίζεται ή χάνεται πολύ πριν από τους αγώνες.
Αθλητίατροι υπήρχαν από τον 5ο π.Χ. αιώνα. Ομως, στη δεκαετία του 1920 αρχίζει να συνειδητοποιείται η ανάγκη για την ανάπτυξη αυτού του τομέα. Ο αρχικός προσανατολισμός της αθλητιατρικής ήταν τυπικά θεραπευτικός. «Σήμερα» επισημαίνει ο κ. Γ. Ροντογιάννης, καθηγητής αθλητιατρικής στο Εθνικό Κέντρο Αθλητικών Ερευνών, «γνωρίζουμε ότι η υγεία και ο αγωνιστικός αθλητισμός είναι καταστάσεις διαμετρικά αντίθετες. Κάνουμε λοιπόν προσπάθεια να συμβιβάσουμε τα ασυμβίβαστα. Ετσι, πρωταρχικός σκοπός μας είναι η πρόληψη νόσων και κακώσεων. Ακολουθεί η θεραπεία και η προσπάθεια για επάνοδο του αθλητή στην ενεργό δράση ύστερα από κάποια μέτρια ή σοβαρή αρρώστια ή τραυματισμό».
Γι’ αυτό γίνονται τακτικοί και συνεχείς έλεγχοι και δημιουργείται αρχείο για κάθε αθλητή. Η εξειδικευμένη, πολύωρη, καθημερινή, συχνά έντονη αθλητική προετοιμασία είναι επιβαρυντική για τον ανθρώπινο οργανισμό. Δεν είναι όμως μόνο αυτή. Υπάρχουν και άλλοι παράγοντες που επιβαρύνουν τους αθλητές, όπως οι συχνές και μακρές μετακινήσεις, η λανθασμένη διατροφή, το δυσμενές φυσικό περιβάλλον (κλίμα), το μεγάλο υψόμετρο, η ρύπανση της ατμόσφαιρας και διάφοροι λοιμογόνοι παράγοντες. Από έρευνες που έχουν γίνει ταξινομήθηκαν οι κακώσεις που μπορεί να συμβούν στους αθλητές διαφορετικών αθλημάτων. Σύμφωνα με αυτές, σε αθλητές του στίβου, λόγου χάρη, κατά φθίνουσα σειρά συχνότητας συμβαίνουν: εκδορές, θλαστικά τραύματα, μυϊκές κακώσεις, διαστρέμματα, οσφυαλγίες – μυαλγίες.
Επίσης, έχει βρεθεί ότι οι αθλητές και των δύο φύλων τραυματίζονται πιο συχνά κατά την προπόνηση. Οι αθλήτριες τραυματίζονται πολύ λιγότερο από τους άνδρες. Το γόνατο είναι η συχνότερα τραυματιζόμενη περιοχή του σώματος και ακολουθούν το κεφάλι και ο λαιμός, οι ώμοι, η κνήμη, το χέρι, οι βραχίονες – πήχεις και οι καρποί.
Πολύ διαδεδομένη στους αθλητές είναι η χρήση ουσιών και μεθόδων ντόπινγκ. «Η γνώση που έχουμε σήμερα για τις ανεπιθύμητες ενέργειες από τη χρησιμοποίηση των απαγορευμένων μεθόδων και ουσιών», εξηγεί ο κ. Ροντογιάννης, «βασίζεται κυρίως σε κλινικές παρατηρήσεις και σε έρευνες σε πειραματόζωα. Η περιγραφή όμως των κινδύνων για τους αθλητές βασίζεται σε σχετικά πολύ περιορισμένο αριθμό παρατηρήσεων και αυτοψιών σε αθλητές που απεβίωσαν πρόωρα ή που έχασαν απροσδόκητα τη ζωή τους.
Οι φαρμακευτικές ουσίες και μέθοδοι που απαγορεύονται στους αθλητές από την Ιατρική Επιτροπή της Διεθνούς Ολυμπιακής Επιτροπής είναι οι ακόλουθες:
Διεγερτικά. Στα διεγερτικά φάρμακα περιλαμβάνονται διάφοροι τύποι ουσιών, οι οποίες παρατείνουν την αγρύπνια, μειώνουν το αίσθημα κόπωσης και ίσως αυξάνουν το αγωνιστικό πνεύμα και την επιθετικότητα του αθλητή. Η χρήση τους μπορεί να προκαλέσει απώλεια της ικανότητας εκτίμησης της κατάστασης και να προκληθούν ατυχήματα σε τρίτους σε ορισμένα αθλήματα.
Ναρκωτικά αναλγητικά. Τα φάρμακα που ανήκουν σε αυτήν την κατηγορία, με τυπικό παράδειγμα τη μορφίνη και τις συναφείς φαρμακευτικές ενώσεις, δρουν ως ειδικά αναλγητικά για την αντιμετώπιση μετρίως ή εντόνως επώδυνης κατάστασης. Ομως ανάλογα με τη δόση μπορεί να προκαλέσουν καταστολή του αναπνευστικού συστήματος, σωματική και ψυχική εξάρτηση.
Αναβολικά στεροειδή. Προκαλούν αύξηση του ρυθμού παραγωγής ανδρογόνων στεροειδών και οδηγούν σε αύξηση της μυϊκής μάζας ή αύξηση της επιθετικότητας. Η μακροχρόνια χρήση φαίνεται να προδιαθέτει τον οργανισμό του χρήστη στην ανάπτυξη στεφανιαίας νόσου και σε νεοπλασίες. Σε έφηβους αθλητές προκαλούν αναστολή της ανάπτυξης. Η χρήση τους επίσης μπορεί να προκαλέσει ψυχολογικές μεταβολές, ηπατική βλάβη, μείωση του μεγέθους των όρχεων και της παραγωγής σπέρματος στους άνδρες, «αρρενοποίηση» και διαταραχή του έμμηνου κύκλου στις γυναίκες.
Βήτα – blokers. Χορηγούνται για τον έλεγχο της αρτηριακής υπέρτασης στην αντιμετώπιση αρρυθμιών, στηθάγχης και σε ημικρανίες. Εχουν όμως σοβαρές παρενέργειες.
Διουρητικά. Χρησιμοποιούνται για την απομάκρυνση των υγρών από τους ιστούς. Η χρήση τους γίνεται για δύο λόγους κυρίως: Για να μειωθεί γρήγορα το σωματικό βάρος και για να απομακρυνθούν μέσω των ούρων απαγορευμένες ουσίες. Εχουν σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες.
Πεπτιδικές ορμόνες και οι ανάλογές τους. Προκαλούν αύξηση του ρυθμού παραγωγής ενδογενών ανδρογόνων στεροειδών. Εχουν ποικίλες ανεπιθύμητες ενέργειες, όπως αλλεργικές αντιδράσεις, πρόκληση διαβήτη και εμφάνιση μεγαλακρίας.
Ντόπινγκ με αίμα. Γίνεται με ενδοφλέβια χορήγηση ερυθρών αιμοσφαιρίων ή παραγώγων του αίματος που περιέχουν ερυθρά αιμοσφαίρια. Τα παράγωγα αυτά μπορεί να προέρχονται από τον ίδιο τον αθλητή ή από άλλο άτομο. Πριν από τη μετάγγιση γίνεται αφαίμαξη από τον ίδιο τον αθλητή, ο οποίος εξακολουθεί να προπονείται κανονικά. Η μέθοδος αυτή παρουσιάζει αρκετές επιπλοκές, όπως λιποθυμία, δημιουργία αιματώματος, ανάπτυξη τοπικής φλεγμονής, σηψαιμία, αεριώδης εμβολή, εγκεφαλική θρόμβωση, ίκτερος, ηπατίτιδα, εμφάνιση συμπτωμάτων γρίπης 36 ώρες μετά τη μετάγγιση, κ.ά.
Ντόπινγκ με φαρμακευτικούς, χημικούς και φυσικούς «χειρισμούς». Πρόκειται για χρήση ουσιών και μεθόδων που μεταβάλλουν τη σύσταση και αξιοπιστία των δειγμάτων ούρων που θα χρησιμοποιηθούν για ντόπινγκ έλεγχο. Τέτοιες είναι ο καθετηριασμός της ουροδόχου κύστεως και η αντικατάσταση ή ανάμειξη των ούρων που περιέχονται στην κύστη, η αντικατάσταση ή η ανάμειξη ούρων και η αναστολή της νεφρικής απέκκρισης. Υπάρχουν και ορισμένες κατηγορίες φαρμάκων, που δεν απαγορεύονται αλλά υπόκεινται σε περιορισμούς, όπως το οινόπνευμα, τα τοπικά αναισθητικά, τα κορτικοστεροειδή, η μαριχουάνα (χασίς).
Δεν αρκεί μόνο η καλή υγεία για να αποδώσει ένας αθλητής. Χρειάζεται διαρκώς αξιολόγηση των δυνατοτήτων του για να μπορεί να βελτιώνεται όπου υστερεί. Εκεί αρχίζει ο ρόλος των εργοφυσιολόγων. «Η εργοφυσιολογία αντιπροσωπεύει το 70% – 80% της προπονητικής» επισημαίνει ο κ. Κ. Παύλου, υπεύθυνος του Τμήματος Εργοφυσιολογίας και Διατροφής στο ΟΑΚΑ, «εξετάζει τις βιολογικές δυνατότητες του αθλητή ή της αθλήτριας, τους αξιολογεί και προτείνει τα κατάλληλα προπονητικά ερεθίσματα για τη βελτίωση των αθλητικών επιδόσεων. Με τη βοήθεια ειδικών μηχανημάτων εξετάζουμε τις βιολογικές δυνατότητες των αθλητών, δηλαδή την αερόβια ικανότητα, την αναερόβια ισχύ, τη μυϊκή δύναμη, αλλά ακόμη και τον μεταβολισμό, το αν υπάρχει ανάγκη για τροφική υποστήριξη, για υγρά ή και για άλλες διατροφικές ουσίες».
Η αξιολόγηση γίνεται σε ειδικά μηχανήματα, τα εργόμετρα, τα οποία διαφέρουν ανάλογα με τα αθλήματα, π.χ. για τους δρομείς το δαπεδοεργόμετρο, για τους κωπηλάτες το κωπηλατοεργόμετρο, για τους ποδηλάτες το κυκλοεργόμετρο, το ενεργοσπιρόμετρο, που αναλύει όλες τις αναπνευστικές παραμέτρους οι οποίες σχετίζονται άμεσα με το τι συμβαίνει στο καρδιοκυκλοφορικό και στο νευρομυϊκό σύστημα κ.ά. Τα εργόμετρα είναι μηχανήματα που επιβάλλουν ελεγχόμενους ρυθμούς αντίστασης, ταχύτητας, κλπ., ώστε κάθε αθλητής βαθμιαία, περνώντας από διαφορετικά στάδια να φτάσει στη μέγιστη δυνατή απόδοση. Στα διάφορα στάδια καταγράφεται η καρδιακή ταχύτητα, οι αναπνευστικές παράμετροι, οι αιματολογικές και κινητικές, οι οποίες όταν μελετηθούν σε συνδυασμό μπορεί να βοηθήσουν στην επιλογή διαφόρων προπονητικών τεχνικών. Αφού γίνει η αξιολόγηση όλων των παραμέτρων (είναι συνολικά 15 – 20) και προσδιορισθεί πού υστερεί ο κάθε αθλητής, δίνονται οι κατάλληλες οδηγίες για να ξεπερασθεί το πρόβλημα.
Η ανάγκη για υψηλότερες επιδόσεις στον αθλητισμό οδήγησε στην ανάπτυξη της αθλητικής ψυχολογίας. Αλλωστε η διαφορά του πρώτου από τον δεύτερο και του δεύτερου από τον τρίτο όλο και μειώνεται τα τελευταία χρόνια, οπότε η αυτοσυγκέντρωση, η ψυχική αντοχή, η αντίληψη του χώρου και του χρόνου αποκτούν ιδιαίτερη σημασία. «Προκειμένου να αυξήσει την απόδοσή του ο αθλητής», τονίζει ο κ. Α. Σταλίκας, κλινικός αθλητικός ψυχολόγος και προϊστάμενος ερευνητής του Τμήματος Αθλητικής Ψυχολογίας στο Εθνικό Κέντρο Αθλητικών Ερευνών, «πρέπει να υποβάλλεται όποτε παρουσιάζεται ανάγκη σε ψυχολογική αξιολόγηση. Με αυτήν καθορίζονται: το ψυχολογικού προφίλ του αθλητή, γίνεται μέτρηση και εκτιμώνται οι νευροφυσιολογικές του ικανότητες με ειδικά κατασκευασμένες για αυτόν τον σκοπό συσκευές, διερευνώνται τα κίνητρα του αθλητή (εσωτερικές ανάγκες, επιθυμίες, φιλοδοξίες). Επίσης η πίεση που του ασκείται από το περιβάλλον, τρόποι αύξησης της απόδοσης με ψυχολογικές ή νευροφυσιολογικές τεχνικές μεθόδους (π.χ. με αυτογενής εξάσκηση χαλάρωσης ή με βιοανάδραση) και πολλά άλλα».
Ο αθλητικός ψυχολόγος προσφέρει στους αθλητές διάφορες ψυχορρυθμιστικές μεθόδους που τους βοηθούν να κατευθύνουν και να αυτορρυθμίζουν την ψυχική τους κατάσταση. Τέτοιες είναι η αυτογενής προπόνηση, η ιδεοκινητική προπόνηση, με την οποία επιτυγχάνεται η σταθεροποίηση των κινητικών ικανοτήτων, η βελτίωση της ικανότητας προσανατολισμού (ικανότητα παράστασης) και η βελτίωση της αίσθησης του ρυθμού και του χρόνου και η χαλάρωση που ρυθμίζεται από ειδικές συσκευές. Επίσης γίνονται και διάφορα τεστ, όπως ευφυίας ή νοημοσύνης, τεστ προσωπικότητας, επιδόσεως, κ.α.
